1. خط سير خلافت پيامبر ، پيش از رحلت ايشان تعيين شده بود و مهره هاي خلافت از پيش تعيين شده بود . پس از عمر مي بايست عثمان روي كار آيد و خلافت را به دست گيرد . بنابراين تشكيل شوراي خلافت ، براي رسيدن به اهداف و جهات ديگري بود . شرايطي كه عمر در اين شورا گذاشت نتيجه اي جز خلافت عثمان نداشت . تعيين شورا صرفا پوششي بود كه بي طرفي دستگاه خلافت را در تعيين خليفه ي بعدي در افكار عمومي تداعي كند .

اندكي تاملي در چگونگي گزينش افراد و شرايطي كه از سوي عمر بر آن گذاشته شد ، نيت و خواست او را آشكار مي سازد ؛ بنابراين عباس عموي پيامبر ، پس از اينكه عمر اعضاي شورا را معرفي كرد و شرايطي را بر آن بيان كرد ، به علي (ع) گفت : امر خلافت به ما نمي رسد و عمر در پي آن است كه خلافت به عثمان برسد . علي (ع) هم سخن وي را تاييد فرمودند ( شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد ج1 ص 147 ) بنابراين عباس ، علي (ع) را از داخل شدن در شورا باز مي دارد .( تاريخ طبري ج3 ص 293 )

اميرالمومنين (ع) فرمودند : مي دانم كه آنها عثمان را به خلافت بر مي گزينند و .... و پس از كشته شدن يا مردن او ،‌بني اميه خلافت را بين خود مي گردانند ( شرح نهج البلاغه ج 1 ص 192 و الغدير ج9 ص 88 ) حضرت با اين جمله خط و سير خلافت كه سقيفه آن را معين كرده بود ،‌ بيان مي فرمايند . ماجرايي كه ابن سعد از قول سعيد بن عاص نقل مي كند ،‌ نيز مويد اين گفته است :

سعيد بن عاص از عمر مي خواهد كه مقداري بر مساحت زمينش بيافزايد تا خانه اش را وسعت دهد . عمر پس از اداي نماز صبح به خانه ي سعيد مي رود .

سعيد گويد : خليفه با پايش خطي كشيد و بر خانه ام افزود . اما من گفتم اي اميرالمومنين ،‌ بيشتر بده كه مرا اهل بيت از كوچك و بزرگ زيادتر شده است . عمر گفت : فعلا همين اندازه كافي است و اين راز را نگهدار كه پس از من كسي به خلافت مي رسد كه جانب خويشاوندي ات را رعايت خواهد كرد و نيازت را برآورده خواهد كرد ! سعيد گويد : مدت ها از اين موضوع گذشت ، دوران خلافت عمر به سر آمد و عثمان از شوراي عمر مقام خلافت را به دست گرفت . او از همان ابتداي كار رضايت خاطر مرا جلب كرد و خواسته ام را برآورده ساخت و مرا در حكومتش شريك خود ساخت . ( الطبقات الكبري ج 5 ص 31 )

2 . پس از آنكه معلوم شد كه مهره ي بعدي خلافت ، عثمان بود و امر خلافتش در عصر عمر به دست او امضاء شده بود ،‌ اين پرسش به ذهن تداعي مي شود كه چرا عمر نيز مانند ابوبكر ، عثمان را رسما به خلافت پس از خود معرفي نكرد و امر را به شورا واگذارد ؟

پاسخ آن است كه شرايط در آن زمان به گونه اي نبود كه به عمر اجازه دهد عثمان را به عنوان خليفه ي پس از خود مشخص كند ؛ چون در ابتداي كار ، مدعيان خلافت ، تنها علي (ع) و سعد بن عباده بودند ؛‌ اما اكنون با گذشت سيزده سال ، خلافت مدعيان بسياري پيدا كرده بود . همچنين ، نگرش مردم به ابوبكر و عمر ، اكنون تغيير يافته بود و در چنين موقعيتي انتخاب مستقيم عثمان ممكن است به شكست بيانجامد .

بنابراين عمر ، با رهنمودهاي كعب الاحبار راه حل را در تشكيل شورا ديد . شورا وجهه اجتماعي دارد و نتيجه ي آن ، از ديد مردم ، انتخاب خواهد بود ، نه انتصاب . همين مي توانست بسياري از مشكلات را از سر راه بردارد و بسياري از مخافان را خاشع و مطيع گرداند .

و از اين گذشته ، آنان اهداف ديگري را نيز دنبال مي كردند كه تنها در زير پوشش شورا تحقق مي يافت .

كه ان شاء الله در پست هاي آينده برخي از اين اهداف را بيان مي كنم .

نظر فراموش نشود